47   
شناسه خبر: 383   
تاریخ انتشار: 1394/12/02 12:34
عرفان و تصوف در عیار استاد شهید
عرفان و تصوف در عیار استاد شهید
مطهری به رغم انتقاد به عرفا، آنها را دارای حسن نیت می داند که در آن ضدیتی با اسلام مشهود نیست

 

استاد مرتضی مطهری (۱۳۵۸ـ ۱۲۹۸)، فیلسوف، اسلام شناس و متأله برجسته معاصر، اما در عرفان شناسی، نسب از استاد سترگش، علامه طباطبایی می برد که با تمام تبحر و تحصیلات رسمی و کلاسیک در ابعاد مختلف علوم اسلامی، چندان که باید در عرفان نظری اسلامی متضلع نبود و ظاهرا از متون رسمی عرفانی رایج در حوزه های علمیه، جز تمهیدالقواعد ـ که بیشتر متنی فلسفی است تا عرفانی و فلسفه خوانان سنتی معمولا این متن را با گرایش یا بدون گرایش عرفانی هم می خوانند ـ که آن را هم ظاهرا از علامه طباطبایی آموخته بود، از هیچ کدام از شروح فصوص الحکم، حداقل به صورت رسمی، حظی نبرده بود.

 

با این که حتی برخلاف سنت رایج در حوزه های علمیه، نهج البلاغه را به تعلیم نزد میرزاعلی شیرازی آموخت، اما در عرفان نزد حکیم نحریری تلمذ نکرد. تنها کسب فیضش از محضر عارف و فیلسوف بی بدیل، حضرت امام خمینی(ره)، در شرح منظومه و بخش های پایانی اسفار اربعه بود و الهیات شفا و دیگر کتب فلسفی را نیز نزد علامه طباطبایی خواند.

 

شاهد این گفتار آثار پربار اوست که بیشتر مختص فلسفه است و حتی در شرح مبسوط منظومه که اوج فلسفه ورزی های اوست و قسمت اعظم آن، بحث در فریده وجود و عدم منظومه است، در مبحث وحدت و کثرت وجود (مطهری، ۱۳۷۵، صص ۲۰۵ـ ۱۷۳) با این که در فضای صدرایی که بسیار ملهم از عرفان نظری است، سخن می راند، از عارفان که وجودشناسانی قهارند، سخن چندانی نمی گوید و اصولا ـ با آن بیان رسا و تقریر زیبایش ـ از وحدت شخصی وجود حتی با روایت ملاصدرا ـ حداقل در تحلیل رابطه علت و معلول ـ هم مطلب خاصی به میان نمی آورد و اساسا فصل مفصلی از آثار حکمی اش را حتی به تبیین نظرات وجودشناختی عارفان اختصاص نمی دهد.

 

در عرفان حافظ هم استطرادا بحثی را در باب اصول جهان بینی عرفانی مطرح می کند که جز این موارد، مطلب خاص دیگری را در باب عرفان، نمی توان در آثار پرمغز مطهری یافت.

 

 

تفاوت عرفان و تصوف

استاد مطهری عرفان را از بنیاد، از دو منظر فرهنگی و اجتماعی مورد مداقه قرار می دهد؛ از منظر فرهنگی، عرفا را در کنار مفسران، محدثان، فقیهان، فیلسوفان و... دارای بعد علمی می داند که در آن بعد، صاحب علم و کتاب و دانشمند هستند و مسما به نام «عارف» و عرفان به این گونه و از این منظر فرهنگی، دارای دو بخش عملی و نظری است: بخش عملی، طی طریق انسان را در پیمودن منازل و مراحل انسان تا خدا بیان می کند که موسوم به «سیر و سلوک» است. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۴۹)

 

بخش عملی عرفان مانند علم اخلاق است که درباره بایدها بحث می کند، با این تفاوت که اولا عرفان درباره روابط انسان با خدا بحث می کند، حال آن که به نظر مطهری، تنها سیستم های اخلاقی ـ مذهبی این جهت را مورد توجه قرار می دهند. ثانیا سیر و سلوک عرفانی، برخلاف اخلاق که ساکن است، پویا و متحرک است. ثالثا اخلاق محدود به معانی و مفاهیمی که غالبا مردم آنها را می شناسند، است، اما عرفان بسی وسیع تر و گسترده تر است.

 

اما بخش نظری عرفان، مربوط به تفسیر هستی است؛ عرفان در این بخش مانند فلسفه عمل می کند، برخلاف بخش اول که می خواهد انسان را تغییر دهد. (مطهری، ۱۳۷۷، صص ۵۵۱ ـ ۵۵۰)

 

از منظر اجتماعی، اما مطهری، عرفا را آفریننده فرقه ای اجتماعی در جهان اسلام می انگارد که با سلسله ای از اندیشه ها و حتی آداب مخصوص در معاشرت ها و لباس پوشیدن ها و سکونت در خانقاه ها و... یادآور عنوان اجتماعی «متصوفه» هستند. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۴۸) و البته تذکار می دهد که عارفان حقیقی، خصوصا در میان شیعه، آنانی اند که امتیاز ظاهری با دیگران ندارند و در عین حال عمیقا اهل سیر و سلوک عرفانی اند. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۴۹)

 

 

رابطه میان عرفان و اسلام

مرحوم مطهری تأملی هم در باب رابطه عرفان و اسلام داشته و نظر سه گروه را مطرح کرده و خود نظر گروه سوم را برمی گزیند:

 

اول، فقیهان و محدثان تکفیری که اصولا اعتقاد به ایمان عارفانه ندارند و فتوا به عدم پای بندی عارفان به اسلام می دهند و ظاهرگرایانه عرفان را بی ربط به اسلام می دانند و خواهان اخراج عرفان از صحنه معارف اسلامی هستند.

 

دوم، روشنفکران سکولاری که اساسا با دین و خصوصا با اسلام میانه خوبی ندارند و از هر حربه ای که بتوان با آن اسلام را بی معنا و معنویت قلمداد کرد، بشدت استقبال می کنند و اسلام را سطحی تر از آن می دانند که بتواند به اوج اندیشه های بلند عرفانی برسد. این گروه به عقیده مطهری با گروه اول در این که عرفان اصولا وارداتی است و ربطی به اسلام ندارد، هم داستانند

 

و سوم، اندیشمندانی همچون خود مطهری که نگاه نقادانه ای به عرفان دارند و عرفا را چونان سایر دانشمندان جهان اسلام ملاحظه می کنند که اگر از جنبه ای، دارای انحرافات ولو بسیار هستند که با قرآن و سنت هماهنگی ندارند، اما حسن نیتی دارند و در آنها ضدیتی با اسلام مشاهده نمی شود. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۵۲)

 

 

علت رمزگویی عرفا

مرحوم مطهری پرسشی هم در باب سخنان سمبلیک، نمادین و پر از رمز و راز عرفا طرح کرده و درصدد پاسخگویی به آن برآمده و دلیل آن را اولا در رسایی و تأثیرگذاری زبان ادبی تشبیه و تمثیل و شعر و زیبایی شناختی و ثانیا در غیرقابل بیان بودن معانی عرفانی دانسته است (مطهری، ۱۳۸۴، ص ۳۶۵) و در این سیاق، سخت بر قاسم غنی می تازد که غنی هم آنچنان که می نماید از عرفان دانی و تصوف غنی نیست که مدعی است عرفان اسلامی تماما نوافلاطونی است و بعد از این که این فلسفه نوافلاطونی به شکل عرفان در میان مسلمین درآمد، تصوف مورد تکفیر واقع و موجب شد صوفیان به فکر ادای کلمات خود بر سبیل مجاز و رمز بیفتند.

 

مطهری این ادعای غنی را عذر بدتر از گناه دانسته و معتقد است همین که صوفیان در عین این که مدعای خودشان را در پرده گفته اند، از نظر ظواهر، از قدمای صوفیه بیشتر پرده دری کرده اند، نشان می دهد که مساله آنها تقیه نبوده، والا نباید در پرده همان را بگویند که به ظاهر مکروه و مذموم است. (مطهری، ۱۳۸۴، ص ۳۶۳)

 

 

دوره اول عرفان:

طبقات عرفا و متصوفه از قرن دوم تا قرن هفتم

به اعتقاد استاد مطهری، نام صوفی در قرن دوم هجری پیدا شده است و به این گونه، عارفانی چون حسن بصری، رابعه عدویه، معروف کرخی، فضیل عیاض، بایزید بسطامی، جنید بغدادی، ذوالنون مصری، سهل تستری، حلاج، شبلی، ابوالحسن خرقانی، ابوسعید ابوالخیر، خواجه عبدالله انصاری، ابوحامد غزالی، عین القضاه همدانی، سنایی غزنوی، روزبهان بقلی شیرازی، نجم الدین کبری و عطار نیشابوری از عرفای برجسته این دوره محسوب می شوند.

مطهری همچنین سخن گفتن صریح از فناء فی الله و بقاء بالله، بکار بردن رمز و بیان کردن مسائل عرفانی با اصطلاحات رمزی، گفتن زیاد شطحیات و... را از جمله ویژگی های عارفان این دوره می داند. (مطهری، ۱۳۷۷، صص ۵۷۲ ـ ۵۵۹)

 

 

دوره دوم عرفان:

طبقات عرفا و متصوفه از ابن عربی تا قرن دهم

شهید مطهری این دوره را که دوره ایجاد و تثبیت بخش نظری و فلسفی عرفان است، از محی الدین ابن عربی آغاز کرده و از او تمجید بسیار می کند و سخنان شگفتی بر زبان می راند؛ او را پدر عرفان نظری اسلامی دانسته و در شمار بزرگ ترین عرفای اسلام آورده که نه پیش از او و نه بعد از او کسی به پایه او نرسیده است (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۷۲) همه عرفای بعد از ابن عربی را ملهم از او دانسته و بی هیچ تردیدی، مولوی، حافظ و شبستری را شاگردان مکتب محی الدین می داند که ریزه خواران سفره اویند (مطهری، ۱۳۸۴، ص ۳۵۳) یا از قول علامه طباطبائی نقل می کند که اصلا در اسلام هیچ کس نتوانسته است یک سطر مانند محی الدین بیاورد. (مطهری، ۱۳۷۵، ص ۱۹۴)

غریب تر آن که فصوص الحکم او را در عین این که دقیق ترین و عمیق ترین متن عرفانی می داند، افراد بسیار اندکی را قادر به فهم این متن عمیق می پندارد؛ صدرالدین قونوی را بهترین و منحصربه فردترین شارح اندیشه های ابن عربی دانسته و معتقد است مولوی، عرفان محی الدینی را که در گفته هایش منعکس است، از قونوی آموخته است. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۷۳) حافظ را هم عارف و مفسر قرآن قلمداد می کند که در اوج عرفان است و کمتر کسی توان درک لطایف عرفانی او را دارد. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۷۵)

 

 

دوره سوم عرفان:

طبقات عرفا از قرن دهم تا دوران معاصر

همه شخصیت های عرفانی دو دوره قبل از منظر مطهری، جزو سلاسل رسمی تصوف و اقطاب صوفیه به حساب می آیند که آثار بزرگ عرفانی از آنهاست؛ اما مطهری در دوره سوم عرفان، وضع دیگری می بیند: اولا دیگر، اقطاب متصوفه، آن برجستگی علمی و فرهنگی پیشین را ندارند؛ ثانیا عده ای مانند ملاصدرا، فیض کاشانی و قاضی سعید قمی که داخل هیچیک از سلاسل تصوف نیستند، در عرفان نظری ابن عربی متخصص می شوند. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۷۸)

 

 

تأملی در تقسیم بندی شهید مطهری از ادوار عرفان

به این گونه استاد مطهری ادوار عرفان را با تقسیمی ثنایی به سه دوره منحصر کرده است: دوره اول، دوره عرفان عملی و دوره دوم، دوره عرفان نظری و این دوره اخیر، خود به دو دوره سلسله محور و قطب محور و دوره بدون محوریت سلسله و قطب تقسیم می شود.

اما شهید مطهری خود اذعان دارد که از زمان ابن عربی و قونوی که عرفان نظری پایه گذاری شد و شکل فلسفی به خود گرفت، بذر پدید آمدن محققان عرفان نظری که یا اصلا اهل سیر و سلوک نبوده اند یا اگر بوده اند، از سلاسل صوفیه رسمی برکنار بوده اند، پاشیده شد، ولی از قرن دهم به بعد این امر کاملا مشخص است. (مطهری، ۱۳۷۷، ص ۵۷۹)

 

لذا پیشنهاد راقم این سطور آن است که شق دوم تقسیم ثنایی استاد مطهری تصحیح شود؛ به این گونه که دوره دوم؛ یعنی دوره عرفان نظری، به دو دوره، یکی به قرائتی از اهل سنت و زبان فلسفه مشأ و دیگری به قرائتی شیعی و زبان حکمت متعالیه ملاصدرا تقسیم شود، چرا که محققان عرفان نظری در این دوره از مروجان مکتب صدرایی اند.

 

 

کتابنامه:

۱. مطهری، مرتضی، مجموعه ‏آثاراستاد شهید مطهری، ج ‏۹ و ۱۴ و ۲۳، نشر صدرا، تهران

غلامرضا حسین‌پور

 

اخبار مرتبط

گفتگو من با خدا

تنها مشتی از لطافتت را به من ببخش ....

از او نزدیک تر چیزی نمی تواند باشد . . .

وقتی دعا می کنی،

سوگواری برای مردگان به سبک ایرانیان

دین به عنوان تکنولوژی شادی

آیا فشار قبر واقعیت دارد؟

خودشناسی دراخلاق و عرفان

علاج محجوبی نفس نزد عارفان

سهروردی و تحلیل مساله شر

منتهای عرفان

دانش، نجات و رهایی

مراحل یا سبک های زندگی از نظر کی یرکگارد

نهاد ناآرام و متحول انسان

زبان سرخ

کتمان حق ممنوع!

کمال انسان از منظر عرفان

دیگرگرایی و خودگرایی

عرفان در سلوک مولانا و تفاوت با حافظ و غزالی

در آمدی بر شناخت موسیقی قرآن

ولادت حضرت عیسی مسیح(ع)

ضرورت تحول در فکر

ویژگی‌های منحصربه‌فرد آثار «سعدی»

راز پیروزی در امتحان الهی

مراد از معنوی شدن چیست؟

ابراهیم و ذبح فرزند از دیدگاه کیرکگارد و ابن عربی

برهان اخلاقی کانت

عشق اصطرلاب اسرار خداست

جز عشق ندارم حکایتی

سی مرغ در پیشگاه سیمرغ

ایمان؛ شرط انفاق

ولایت در عرفان مولانا

زیبایی از نوع دینی

عرفان در ادبیات برون مرزی

معرفت نفس و خودسازی در پرتو توحید

خداوند از دیدگاه ملاصدر ا!

شیطان کیست؟ کسب و کار او چیست؟ و هدف از خلقتش چیست؟

تمثیلی از ذات پاک خداوند

اگر خدا را شناختی رهایش نمیکنی!

امیدبخش ترین آیه قرآن کدام است؟

‏شرح دعای تحویل سال

معجزه‌ای به نام دعای والدین

از زمین تا آسمان روح

وجدان جامعه در قبال گناهان اجتماعی

عاملی برای عزت و سربلندی!

جایگاه و اهمیت شادی و خنده حلال در اسلام

بهترین دارو برای درمان

پنج نفری که شیطان را بیچاره می‌کنند

فضیلتهای شب نیمه شعبان

دعایی که باعث گشایش در کارهای روزمره می‌شود

جریان شناسی عرفان های نوظهور

افلاطون، افلاطون عزیز ما!

برای زیباشناسی باید نگاه زیباشناسانه داشت

طرحی تازه از مراحل سیر حکمت و فرزانش در ایران

سفر به کعبه حقیقی

شرح سلوک گام به گام مولانا

خلوت و تنهایی در عرفان اسلامی

عرفان و جهان امروز

انسان و بت اکبر نفس

جهان، صحنه آزمایش الهی

موانع اصلی خودسازی

خوف و رجا، عامل تعادل رفتاری

تجلی قرآن در سیره اجتماعی و سیاسی امام خمینی

هدایت و گمراهی انسان بدست خود اوست نه خداوند

مصداق اسلام در قرآن کریم

راز آفرینش

در آغوش خداوند

مقصد و مقصود سائر و سالک

بخشیدن چیست؟

حکومت دینی، مقصود از حکومت دینی چیست؟

بلوغ معنوی چیست؟

روشنفکران دینی و مولوی

دست از کینه بردار

ساز نیکی را کوک کنیم

ای فرزند آدم

آدابی برای زنده کردن روح و نورانیت دل

captcha