41   
شناسه خبر: 873   
تاریخ انتشار: 1395/01/10 11:45
سفر به کعبه حقیقی
سفر به کعبه حقیقی
تأمل در آثار عارف کامل، شیخ محمد بهاری

 

یکی از شاخصه های ماندگاری و تأثیرگذاری هر یک از مکاتب و نظام های باور، پرورش انسان هایی است که تراز بالایی از انسانیت کمال یافته را به نمایش بگذارند. معمولا شخصیت های الگو و نمونه، یکی از دروازه های معرفی مکاتب و ادیانند. تعبیر قرآن از این گونه شخصیت های نمونه، کلمه است. عیسی(ع) کلمه خداست. همین طور مقام حضرت محمد(ص) که جامع همه کمالات است و به همان ترتیب عالی ترین کلمه الهی است که مثل قرآن و تجسم تمام معارف است.

 

در میان امت محمد(ص) نیز به همین ترتیب انسان هایی پرورش یافته و نشانگر ظرفیت بالای این مکتب شده اند و هر یک به فراخور استعداد ذاتی و سلایق ذوقی مرتبه ای از مراتب حقیقت را بازنمایانده اند. برخی را ذوق مباحث الهیات، برخی را کشش مقولات عقلانی و دیگرانی را نیز جذبه های عرفان در خود غرق کرده و هر یک نشانی از راه آدمیان شده است. در این میان البته در تاریخ اسلام به نمونه هایی برخورد می کنیم که جمع میان شریعت و طریقت و حقیقت اند یعنی جهت رشدشان تک سویه نبوده و شخصیتی متضلع را از خود به نمایش گذارده اند.

 

دو ابعاد بودن اسلام که هم ظاهر و هم باطن را شامل شده و هم امر فرد و هم تکامل اجتماع را در نظر گرفته است، تضمین پرورش چنین شخصیت هایی است که از یک سو هم جامع فقه (یعنی علم فهم دین از قرآن، حدیث و سنت و درک و اجتهاد نسبت به عمل مطابق با خواست شارع) بوده و از سویی دیگر ، معرفت باطنی خود را به اسرار حقیقت و توحید، یعنی عرفان نظری را با اخلاق توحیدی یعنی عرفان عملی آمیخته اند. هم در عرصه عقل قدم نهاده و هم در دریای معارف الهیه، اسرار حقیقت و توحید بوده است. زبان شاعرانه چنین توصیفی از ایشان دارد:

 

عالم و عابد و صوفی همه طفلان رهند

مرد اگر هست بجز عالم ربانی نیست

 

در میان مکاتب ربانی که در دو قرن اخیر در حوزه اسلام رشد کرده و موجب پدیدآمدن سیره و روش متکاملی از اجتهاد فقهی از یک سو و حکمت متعالیه و عرفان نظری و عملی شده و جمع میان همه آنها شده ، نظامی است که سرسلسله آن بزرگمردی به نام ملاحسینقلی شوندی است که به تعبیر محققان این عرصه، ۳۰۰ نفر از اولیاءالله را تربیت کرده است. جناب شوندی را جولا نامی به آتش عشق افروخت و شعله و نایره توحید در وی افکند تا چنان شود که شد. در میان شاگردان این حکیم نامی، مردی است اندیشمند و فهیم که هم ذوق عرفانی دارد و هم اجتهاد دینی و در او نه از قبض فقیهانه صرف خبری است و نه از بسط بی در و پیکر برخی صوفیان که ملاصدرا هم از آنان سخن به شکوه و شکایت گشوده است. او کسی نیست جز شیخ محمد بهاری که اتفاقاً جناب شوندی او را حکیم اصحاب خود می نامد. حکمت، خود صفتی قرآنی است که کمال اعتدال علمی و عملی و اتصاف به منبع لایزال توحید را در خود منطوی دارد.

 

همین صفت حکمت در جناب شیخ است که باعث ماندگاری نام وی شده و هر چند جز مکتوباتی که در کتاب شریف تذکره المتقین از جناب ایشان جمع آوری شده، آثار دیگری از ایشان در دست نیست، اما همین اندازه از چنان بساطت و عمقی برخوردار است که همان ابتدای خواندن، مخاطب را از یک سو به وادی توحید برده و از طرف دیگر عشق به خدا و فقر مطلق آدمی را در برابر وی به نمایش می گذارد و دل مخاطب را با خود همراه می کند. آنچه در نوشته های شیخ مشهود است بساطت در عین عمق است و روانی حال که همه اینها نشان از پرمایه بودن نویسنده این آثار دارد. چه آنجا که از حکمت عبادات و بویژه حج سخن می راند و سالک حج را در همه جا به فقر و توحید رهنمون می شود و چه آنجا که در نامه ها و دستور العمل ها از راز و رمز منزل ها و مقامات تبتل تا فنا سخن می راند.

 

منظومه معرفتی جناب شیخ به تعبیر وی در یک جمله آمده است: «فقه مقدمه عمل است، عمل مقدمه تهذیب اخلاق و اخلاق مقدمه توحید.» در این منظومه معرفتی قرآنی همه چیز برای رسیدن به توحید است و توحید بالاترین چیزی است که رسیدن بدان هدف وجود آدمی است. توحید برای شیخ محوری ترین مقوله و معرفت و موضوع هستی است.

 

نکته: آنچه سفر حج را دارای اهمیت فوق العاده می کند همان اتصال میان کعبه ظاهری و قلب است که اگر چنین نشود، سفر کعبه ظاهری را چندان فایدتی نیست؛ چرا که مقصود اصلی از این حج، خودسازی خودشناسی و معرفت توحید و اتصال بدان است.

 

به بیان یکی از حکمای معاصر، سؤال این نیست که چرا سالکان در مکتب تربیتی شیخ با چنین سوالاتی درگیر بودند، بلکه پرسش اینجاست که چرا ما انسان های دوران مدرن با چنین سوالاتی درگیر نیستیم؟ ناگفته پیداست معرفت توحید، ضرورت حکمت است و حکیم بی معرفت توحید، حکیم نیست. سفر حج هم در کلام وی مسیری است برای رسیدن به همین توحید که جمع ظاهر و باطن شریعت و معرفت و حقیقت در آن منطوی است. او در تبیین آداب حج می نویسد:

 

«این که حضرت احدیت را بیوتات مختلفه می باشد، یکی را کعبه ظاهری گویند که تو قاصد او هستی، دیگری را بیت المقدس و دیگری را بیت المعمور و دیگری را عرش تا همین طور برسد به جایی که خانه حقیقی اصلی است که او را قلب نامند که اعظم از همه این خانه هاست.»

 

در نظر شیخ آنچه سفر حج را دارای اهمیت فوق العاده می کند همان اتصال میان کعبه ظاهری و قلب است که اگر چنین نشود، سفر کعبه ظاهری را چندان فایدتی نیست؛ چرا که مقصود اصلی از این حج، خودسازی، خودشناسی و معرفت توحید و اتصال بدان است. شیخ در جای دیگری از همین رساله می نویسد:

 

«به دنیا نیامده برای خوردن و آشامیدن، بلکه خلق شده برای معرفت و تکمیل نفس، آن هم سفر دیگری است، کما این که در این سفر حج، زاد و راحله و همسفر و امیر حاج و دلیل و خدام و... لازم دارد که اگر هر کدام نباشد کار لنگ است و به منزل نخواهد رسید بل به هلاکت خواهد افتاد. در آن سفر هم به عینه به اینها محتاج است والا قدم از قدم نخواهد برداشت واگر بدون اینها خیال کرده راه برود، قطعا رو به ترکستان است. کعبه حقیقی نیست، اما راحله او در این سفر بدن اوست و باید به نحو اعتدال از خدمت آن مضایقه نکند و نه چنان سیرش بکند که جلو او را نتواند بگیرد و یاغی و طاغی شود، نه چنان گرسنگی به آن بدهد که ضعف بر او مستولی شود و از کار عبادت بازماند خیر الامور اوسط ها، افراط و تفریط آن مذموم است.»۱

 

بنابراین کعبه ظاهری اگر با اسباب لازمه همراه نباشد به تعبیر شیخ، ره به ترکستان خواهد برد.

 

حج در اندیشه شیخ، حشر و محشر هم هست و اجتماع گسترده آدمیان نشان روز قیامت. این حشر ظاهر هم مقدمه ای از حشر اصلی است و همه چیز در این مقام نشان است برای حقیقتی فراتر و توحیدی که مقصد و مقصود همه وجود است. این نوشتار را با کلامی از شیخ درباره آمادگی برای مرگ به پایان می بریم:

 

اخوانی!... ندانم این سستی در امر آخرت و این بی حالی در اطاعت از ائمه که عقول طاهره اند، چیست؟ آیا مرگ که امری حتمی است و وارد شدن بر خداوند را فراموش کرده اید؟ در حالی که مرگ در یک لحظه پایه های خوشی های شما را درهم می شکند و بنیان غرایز شما را ویران می سازد. آیا یاد مرگ شما را از دنیا بیزار و به سوی آخرت جلب نمی کند؟

 

آیا پیامبر که راستگوی راستگویان است نفرموده: «هر که در روز و شب، بیست مرتبه به یاد مرگ افتد با شهدای جنگ احد محشور خواهد شد.»

 

آیا یاد مرگ را در کمال سودمندی و تأثیر نیافته اید؟ شاید مانع شما از یاد مرگ اشتغال قلب شما به غیر خدا یا غیر مرگ و آماده نبودن برای سفر آخرت است وگرنه شکی نیست که همّت شخص مسافر جز در تهیه اسباب و آمادگی برای سفر مصروف نمی گردد.

 

پس کسی که در حال فراغت اندیشه کند حتماً باید سُرورش نسبت به دنیا و شهوات آن کم گردد و آرزویش خوار و سبک شود و دلش از لذات دنیا باز ماند. پس خردمند کسی است که خود را برای مرگ پیراسته کند و خویشتن را برای بهره مندی از ناز و نعمت و امنیت آخرت آماده سازد، اگر می خواهی این حال برایت حاصل شود در احوال مردگانی که نظیر تو بوده اند تفکر کن. آنان که با آرزوهای طولانی و حالا بدِ خود در شهوات فرو رفته بودند ببین چگونه از انس عشرت به وحشت هجران و از وسعت قصرها به تنگناهای قبرها و از پاگیزگی و خوش صورتی به زشت منظری و بد سیرتی انتقال یافتند. با زبان رسا و نمکین از قبرش بپرس و بگو سوگند به خدا، ای قبر! آیا زیبایی های او از بین رفت؟ و آیا آن شمایل خرّم تغییر یافت؟ تا به کامل ترین جواب و بیان به تو پاسخ دهد:

 

استخوان ها بند بند از هم جدا

کرد کرمان لحم و شحمش را فنا

 

با این که از این حالات غافل بوده و در تدبیر امور منازل و گردآوری اموال حریص بوده است. حسرت های خود را بر اینها بسنج و به هر حال ای دوست من! فرصت را غنیمت شمار و بدان که حالت مردم در یاد نمودن از مرگ و احوالات آن به چند صورت است؛ گروهی از آنان در دنیا و شهوات آن فرورفته و در لذّات آن غرق شده اند و گروهی سالک تازه کار و گروهی عارف به مقصود رسیده اند.

 

 

پا‌نوشت:

 

۱ . بهاری، شیخ محمد، تذکره المتقین، آداب حج؛ همه عبارات ذکر شده از شیخ از همین کتاب است.

 

سیدامیرحسین اصغری

 

اخبار مرتبط

راه رسیدن به آرامش

چند درس آموزنده از زندگی حضرت یونس (ع)

گفتگو من با خدا

سوره ای که در زندگی معجزه میکند!

رسیدن به آرامش در زندگی زناشویی

تنها مشتی از لطافتت را به من ببخش ....

از او نزدیک تر چیزی نمی تواند باشد . . .

وقتی دعا می کنی،

سوگواری برای مردگان به سبک ایرانیان

دین به عنوان تکنولوژی شادی

آیا فشار قبر واقعیت دارد؟

خودشناسی دراخلاق و عرفان

علاج محجوبی نفس نزد عارفان

سهروردی و تحلیل مساله شر

منتهای عرفان

دانش، نجات و رهایی

مراحل یا سبک های زندگی از نظر کی یرکگارد

نهاد ناآرام و متحول انسان

زبان سرخ

کتمان حق ممنوع!

کمال انسان از منظر عرفان

دیگرگرایی و خودگرایی

عرفان در سلوک مولانا و تفاوت با حافظ و غزالی

در آمدی بر شناخت موسیقی قرآن

ولادت حضرت عیسی مسیح(ع)

ضرورت تحول در فکر

ویژگی‌های منحصربه‌فرد آثار «سعدی»

راز پیروزی در امتحان الهی

مراد از معنوی شدن چیست؟

ابراهیم و ذبح فرزند از دیدگاه کیرکگارد و ابن عربی

برهان اخلاقی کانت

بهره ی دنیوی با استغفار !

حسادت دشمن آرامش است

قرآن در مثنوی معنوی

حقیقت مرگ چیست؟

زنان درآثار عطار

نگاه به ساقی‌نامه در ادب فارسی

عشق اصطرلاب اسرار خداست

جز عشق ندارم حکایتی

سی مرغ در پیشگاه سیمرغ

ایمان؛ شرط انفاق

ولایت در عرفان مولانا

عرفان در ادبیات برون مرزی

معرفت نفس و خودسازی در پرتو توحید

خداوند از دیدگاه ملاصدر ا!

شیطان کیست؟ کسب و کار او چیست؟ و هدف از خلقتش چیست؟

تمثیلی از ذات پاک خداوند

اگر خدا را شناختی رهایش نمیکنی!

امیدبخش ترین آیه قرآن کدام است؟

‏شرح دعای تحویل سال

معجزه‌ای به نام دعای والدین

از زمین تا آسمان روح

وجدان جامعه در قبال گناهان اجتماعی

عاملی برای عزت و سربلندی!

جایگاه و اهمیت شادی و خنده حلال در اسلام

بهترین دارو برای درمان

پنج نفری که شیطان را بیچاره می‌کنند

فضیلتهای شب نیمه شعبان

دعایی که باعث گشایش در کارهای روزمره می‌شود

جریان شناسی عرفان های نوظهور

افلاطون، افلاطون عزیز ما!

برای زیباشناسی باید نگاه زیباشناسانه داشت

طرحی تازه از مراحل سیر حکمت و فرزانش در ایران

شرح سلوک گام به گام مولانا

خلوت و تنهایی در عرفان اسلامی

عرفان و جهان امروز

انسان و بت اکبر نفس

جهان، صحنه آزمایش الهی

موانع اصلی خودسازی

۱۰ موضوع برای گفتگو با همسر وقتی حرفی برای گفتن ندارید

خوف و رجا، عامل تعادل رفتاری

تجلی قرآن در سیره اجتماعی و سیاسی امام خمینی

هدایت و گمراهی انسان بدست خود اوست نه خداوند

مصداق اسلام در قرآن کریم

راز آفرینش

در آغوش خداوند

مقصد و مقصود سائر و سالک

بخشیدن چیست؟

حکومت دینی، مقصود از حکومت دینی چیست؟

بلوغ معنوی چیست؟

عرفان و تصوف در عیار استاد شهید

روشنفکران دینی و مولوی

دست از کینه بردار

ساز نیکی را کوک کنیم

ای فرزند آدم

آدابی برای زنده کردن روح و نورانیت دل

captcha